Giới thiệu chung

Vở diễn Tứ Phủ | Four Palaces là một tác phẩm nghệ thuật sáng tạo độc đáo của đạo diễn Việt Tú - một đạo diễn nghệ thuật sân khấu và thực cảnh đương đại nổi tiếng Việt Nam - dựa trên chất liệu dân gian đậm đặc của tín ngưỡng Thờ mẫu của Việt Nam
Tứ Phủ được diễn giải dễ hiểu là tín ngưỡng thờ 4 mẫu (Mẹ thần linh): mẫu trời, mẫu rừng núi, mẫu sông nước và mẫu đất.

Đạo Mẫu phát triển thịnh vượng nhất trong đời sống văn hoá dân gian Việt Nam vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Có những thời điểm tín ngưỡng thờ Mẫu bị cấm do quan niệm bị coi là biểu hiện mê tín dị đoan.

Tuy nhiên trong dòng chảy đời sống nghệ thuật dân gian, một nghi lễ Tứ Phủ, còn nhiều tên gọi khác như Tứ phủ, tứ phủ công đồng, hát văn, chầu thánh... vẫn luôn có sức sống đặc biệt mãnh liệt và hấp dẫn vì những lý do sau:

1. Tứ phủ được coi là hình thức giao tiếp với thần linh thông qua các hình tướng là ông đồng, bà đồng một cách chân thực và sống động nhất của người trần mắt thịt với các thánh, thần - những nhân vật tâm linh gần gũi nhất, đời thực nhất với cuộc sống văn hoá tinh thần dân gian Việt Nam

2. Tứ Phủ là loại hình nghệ thuật tổng hợp sống động của các loại hình nghệ thuật dân gian: hát lễ (chầu thánh), lễ nhạc (trống, sáo, các loại đàn dân gian ...), múa lễ, nghi lễ nhập hồn Hiển thánh (hầu đồng), y phục khăn chầu áo ngự ...

Tứ Phủ hấp dẫn vì là sự biểu hiện đa sắc màu, nhiều cung bậc sống động và chân thực nhất, đầy đủ và trọn vẹn nhất đời sống tâm linh, văn hoá nghệ thuật dân gian của người Việt.

Trên cơ sở sự hấp dẫn có một không hai của Tứ Phủ, từ năm 2013, đạo diễn Việt Tú đã ấp ủ, thai nghén hình tượng hoá nghi lễ Tứ Phủ thành một vở diễn đặc sắc mang hơi thở nghệ thuật đương đại, một sản phẩm văn hoá du lịch hấp dẫn, phù hợp với khách du lịch toàn cầu đền Việt Nam. Tứ phủ được sáng tạo điển hình hoá thông qua các ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại như video art, performance art và các hiệu ứng sân khấu khác được áp dụng tài tình trong một chỉnh thể sáng tạo thống nhất.

Tính tương tác cao, không gian nghệ thuật đa chiều: ánh sáng, âm nhạc, thanh nhạc, trang phục ... và một thời lượng, không gian biểu diễn, địa điểm biểu diễn tuyệt vời đã khiến Tứ Phủ nhanh chóng xếp hạng là một sản phẩm văn hoá du lịch được du khách quan tâm nhất khi đến với Hà Nội.

Tứ Phủ | Four Palaces ĐƯỢC UNESCO CÔNG NHẬN

Vào ngày 01/12/2016, tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam được UNESCO phong vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Khác với các di sản văn hoá phi vật thể khác đang mai một và cần được bảo tồn khẩn cấp, tín ngưỡng thờ Mẫu (mà phổ thông hoá nhất là hình thức Tam Phủ, Tứ Phủ...), với một dòng chảy dù thăng trầm nhưng sức sống lâu bền và mạnh mẽ của văn hoá tâm linh người Việt, càng trở nên được phổ biến và phát tiết hơn bao giờ hết.

Khắp các đền chùa dân gian, khắp các vùng quê, chầu văn, hầu đồng, lễ thánh, Tam Phủ, Tứ Phủ càng trở nên rực rỡ, sống động, rộn ràng hơn bao giờ hết. Nó không chỉ thể hiện là một loại hình nghệ thuật dân gian có sức trường tồn lâu bền, quan trọng hơn, Tứ phủ còn là nơi biểu hiện niềm tin Thánh Mẫu, thần tượng quyền năng sinh sôi, văn hoá phồn thực trong khuôn hình Mẫu (Mẹ). Nói cách khác, nó là biểu hiện khát vọng làm chủ cuộc sống của người phụ nữ trong xã hội phong kiến cũng như hiện đại của văn hoá Á Đông. Phụ nữ là người tạo ra, bảo tồn và phát triển thế giới, xưa nay vẫn vậy.

Tứ phủ của đạo diễn Việt Tú đã quy tụ được những tài năng, nghệ nhân, nghệ sĩ dân gian bậc nhất của loại hình nghệ thuật Thờ Mẫu. Hát chầu hay, đàn lễ giỏi, hầu đồng điêu luyện ... tướng và hình, thanh và sắc đã được đạo diễn tập hợp không chỉ là sự mô phỏng đơn thuần tín ngưỡng thờ mẫu, vượt qua giới hạn của tính ước lệ vốn có của nghệ thuật dân gian truyền thống, đạo diễn Việt Tú đã điển hình hoá và sống động hoá vở diễn bằng những thủ pháp âm thanh, ánh sáng, tạo hình hấp dẫn và đặc sắc. Tứ phủ đã mở ra một thế giới nghệ thuật Tâm linh rộn ràng, sống động, tươi vui, hấp dẫn và cuốn hút tuyệt với cho du khách. Tính tương tác giữa ca và múa, giữa nghệ sĩ diễn và người xem cũng gây được ấn tượng mạnh mẽ trong du khách. Đã nhiều người đến và xem vở diễn rất nhiều lần vì quá bất ngờ trước nghệ thuật dân gian Việt nam lại có tính đương đại hấp dẫn đến vậy.

Các học giả, tri thức, chuyên gia văn hoá cũng coi Tứ Phủ | Four Palaces của Việt Tú như là một chuẩn mực đặc sắc, điển hình, một tác phẩm sân khấu nghệ thuật độc đáo, xứng đáng đại diện cho nghệ thuật dân gian Việt nam giới thiệu với toàn thế giới.

Trên thực tế, Việt Tú đã mang vở diễn Tứ phù đi khắp thế giới với hàng chục buổi diễn thành công. Tên tuổi của anh giờ đây gắn liền với khát vọng, đam mê hồi sinh nghệ thuật văn hoá dân gian Việt nam trong một hình thức thể hiện mới hấp dẫn hơn, nghệ thuật hơn. Với Việt Tú, một đạo diễn sinh ra trong một gia đình có truyền thống 3 đời hoạt động nổi tiếng trong lĩnh vực nghệ thuật truyền thống và hiện đại, cộng với năng lực hội nhập quốc tế sâu rộng, anh vững vàng trở thành một đạo diễn nghệ thuật có tầm cỡ không dễ thay thế ở Việt Nam. Anh cũng mong muốn không chỉ Tứ phủ, còn là rối nước, nhã nhạc cũng đình, đờn ca tài tử sẽ được phù phép trong chuỗi nhà hát nghệ thuật dân gian đương đại của đạo diễn sau này giới thiệu với du khách quốc tế tới Việt Nam.

GIỚI THIỆU VỀ CHẦU VĂN

CHẦU VĂN, theo cách gọi dân gian gần gũi là hầu đồng, với những nét hấp dẫn đặc biệt đã phát triển rất mạnh mẽ trong đời sống văn hoá tâm linh của người Việt. Đây là hình thức lễ nhạc gắn liền với nghi thức hầu đồng của tín ngưỡng Tứ phủ ( Đạo Mẫu ) và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Hát hầu đồng hay còn gọi là hát văn, chầu văn, hát bóng đã chứa đựng sống động nhất, chân thực nhất đời sống tinh thần, tâm linh của người Việt truyền thống. Chầu văn có xuất xứ từ đồng bằng Bắc bộ.

Người Việt cổ bắt đầu thờ Trời, Đất và Nước hay còn gọi là Thiên Phủ, Địa Phủ, Thoải Phủ. Sau này, vào thời Lê, với sự kiện Liễu Hạnh công chúa giáng thế và được xếp vào hàng Tứ Bất Tử, thần chủ của Đạo Mẫu thì có thêm Nhạc phủ (miền rừng). Màu xanh là biểu trưng cho Nhạc Phủ, Thiên Phủ biểu trưng bằng màu đỏ, Thoải Phủ màu trắng và Địa Phủ màu vàng. Đạo Mẫu quan niệm Thần Thánh không hiện hình tướng mà chỉ có “bóng”, trong nghi thức hầu đồng, người ngồi đồng thể nhập vào trạng thái ngây ngất của tâm lý trong tiếng nhạc hầu để Bóng Thánh ngự vào.

Không phải vô cớ mà chầu văn được các đông đảo người dân, không phân biệt sang hèn, giàu nghèo, vị trí xã hội... thích và say mê đến vậy. Một loại hình nghệ thuật dân gian tổng hợp được rất công phu từ lời hát, âm nhạc, vũ đạo, phục trang ... lại được bao trùm dưới một vẻ đẹp lấp lánh tâm linh huyền bí trong một tâm thức vui vẻ, rộn ràng thoát xác. Nó khiến người ta quên đi những lo toan, vất vả, khó nhọc của cuộc sống thường ngày...

Nghi lễ hầu đồng độc đáo với sự tinh tế của nghệ thuật âm nhạc, trang phục và diễn xướng sân khấu đi kèm với sự kỳ ảo của tâm linh huyền bí được coi là nghi thức tiêu biểu nhất của đạo Mẫu.

VÀI NÉT VỀ CÁC GIÁ ĐỒNG

Các giá đồng (các điệu múa linh thiêng) là một phần quan trọng của nghi lễ. Có 72 giá đồng, bao gồm giá các quan lớn, giá các cậu, giá chầu bà, giá các cô.

Các giá đồng sẽ tương ứng với các vũ điệu khác nhau. Trong buổi hầu đồng, người hầu đồng nhắm mắt hoặc mở mắt nhưng tập trung tinh thần để diễn tả lại tính cách, cuộc đời của vị Thánh mình đang hầu, những vị có công giúp nước giúp dân. Thường có hai phụ đồng gọi là tay Quỳnh, tay Quế để đi theo người hầu đồng chuẩn bị trang phục. Họ phải đảm bảo sao cho buổi hầu đồng không bị gián đoạn khi chuyển tiếp giữa hai vị Thánh. Điệu múa của người hầu đồng cũng được thay đổi theo các giá hầu. Khi thì người hầu đồng hóa thân thành một vị quan lớn oai vệ uy nghiêm, khi lại hóa thân thành một cô gái tung tăng nhảy múa. Giá Quan Lớn thường có các điệu múa cờ, múa kiếm, long đao, kích… Giá của các Chầu Bà thì múa quạt, múa mồi, múa tay không rất đẹp. Giá Ông Hoàng có múa khăn tấu, múa tay không, múa cờ. Trong khi đó đẹp mắt và được yêu thích nhất là giá các Cô múa quạt, múa hoa, múa chèo đò, múa thêu thùa, múa khăn lụa, múa đàn… Giá các Cậu lại rất được hưởng ứng, hân hoan vì sự tinh nghịch, trêu trọc trẻ con với các điệu múa hèo, múa lân. Nghi lễ hầu đồng diễn ra theo thứ tự Thánh giáng từ thứ tự cao đến thứ tự thấp nên các điệu múa cũng đi từ sự uy nghi tới uyển chuyển sang tươi vui nhí nhảnh. Những người tham dự nghi lễ càng tham gia càng hào hứng, say mê....